Wormer- en Jisperwater

Het Wormer- en Jisperveld ligt in de Gemeente Wormerland en wordt omsloten door het Noord-Hollands Kanaal, de Ringvaart van de Wijde Wormer, de dijksloot langs de Enge Wormer, de Zaan en de Knollendammervaart. Het totale gebied heeft een oppervlakte van 2.400 hectare. Daarvan is 240 hectare bebouwd, 500 hectare water en 1.660 hectare graslandgebied.

Het Wormer- en Jisperveld heeft gedeeltelijk de functie natuur en gedeeltelijk de functie landbouw. Door de grote oppervlakte met open water en het typisch Hollandse landschap is het Wormer- en Jisperveld een belangrijk natuurgebied en een aantrekkelijk gebied om te recreëren.

Het project Wormer- en Jisperwater is een samenwerkingsverband tussen Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, Gemeente Wormerland, Vereniging Natuurmonumenten, provincie Noord-Holland, LTO Noord en de Agrarische Natuurvereniging Water, Land & Dijken.

Binnen dit project wordt samengewerkt om de waterkwaliteit in het gebied te verbeteren en de bodemdaling tegen te gaan. Het project is gestart in 2004.
Vanwege de grootte en complexiteit van het project is besloten het uit te voeren in 2 fasen. Voor de baggeropgave is het gebied opgedeeld in 5 blokken. Op dit kaartje is te zien hoe de blokken zijn opgedeeld.

De 1e fase bestond uit de volgende deelprojecten:

• Baggeren blok 1, blok 2 en 1e helft blok 3
• Aansluiten woningen op riolering
• Automatiseren van de inlaat
• Onderzoek en monitoring

De 1e fase is begin 2009 afgerond. Daarna zijn de voorbereidingen voor fase 2 opgestart.

De deelprojecten binnen de 2e fase zijn:

• Baggeren 2e helft blok 3, blok 4 en blok 5
• Optimalisatie graslanden t.b.v. het verbeteren van de weidevogelbiotoop
• Recreatie verbeteren, waarbij o.a. wandelpaden, kanoroutes en vogelkijkschermen worden gerealiseerd
• Onderzoek en monitoring en het doen van een pilot naar onderwaterdrains en bezanden van de waterbodem met als doel het tegengaan van bodemdaling en alternatieven te vinden voor het verbeteren van de waterkwaliteit

In het gebied bevindt zich circa 2 miljoen m3 baggerspecie. Deze bagger zorgt ervoor dat het water troebel is en dat er geen plantengroei mogelijk is. Daarnaast zijn in de waterbodem en bagger veel stoffen opgeslagen die als voedingstof voor algen dienen. Hierdoor groeien algen overvloedig in dit gebied en dit is nadelig voor de waterkwaliteit.

Doordat er veel bagger in het water aanwezig is worden de sloten steeds ondieper. Hierdoor wordt het varen met boten en kano’s op bepaalde plaatsen moeilijk tot zelfs onmogelijk. Voor het verbeteren van de waterkwaliteit en de doorvaarbaarheid wordt daarom gebaggerd.

Baggerwerken kennen een lange voorbereidingstijd. Voordat met het werk kan worden begonnen, moeten de hoeveelheden en de kwaliteit worden vastgesteld en moeten er bergingslocaties voor de bagger worden gevonden, zoals bijvoorbeeld weilanddepots. Daarnaast zijn voor baggerwerken vergunningen nodig. Deze vergunningen kennen een lange doorlooptijd. Tussen start werk en start uitvoering zit daarom minimaal een jaar tijd. Fase 2 is een lastig gebied met zeer veel water en bagger, en weinig land. Omdat er te weinig (geschikt) land is waar de bagger op neergelegd kan worden moet naar andere en innovatieve oplossingen worden gezocht, zodat we de bagger toch kunnen bergen. Dit kost meer tijd.

Het is de bedoeling om zoveel mogelijk bagger te verwijderen. In de 1e fase van het project zijn de eerste drie van de 5 blokken reeds gebaggerd. Voor fase 2 staan de laatste twee op het programma. Het overgrote deel van blok 4 en 5 (zie kaartje) zal worden gebaggerd, voornamelijk in de vaarroutes en andere knelpunten.

Het baggerwerk gaat voor zover mogelijk het gehele jaar door met uitzondering van het broedseizoen dat loopt van 15 maart tot en met 1 juli. In 2010 wordt de Noorderganssloot gebaggerd. De rest van de blokken 4 en 5 zal na het broedseizoen van 2011 beginnen en duurt tot en met 2013.

Het baggerwerk wordt uitbesteed aan bedrijven die zijn gespecialiseerd in het verwijderen van bagger. De uitvoerende partij is pas bekend na de aanbesteding. De opdracht wordt verleend namens het project Wormer- en Jisperwater. Het hoogheemraadschap voert de directie, gemeente Wormerland, Natuurmonumenten en de Agrarische natuurvereniging Water, Land & Dijken zijn vertegenwoordigd in de projectgroep.

In de eerste fase is er in het veld op diverse manieren gebaggerd. De baggerspecie uit de brede sloten en meren is via baggerzuigers gebaggerd. De vrijkomende baggerspecie werd naar depots

Kenmerkend voor veenweidegebieden, een vooral in het Wormer- en Jisperveld, is de substantie van de bagger. Het is zwevend en lijkt wel karnemelk. Dit in tegenstelling tot ‘normale’ stevigere bagger. Hierdoor is de bagger zeer mobiel. De sloten in het hele gebied staan in verbinding met elkaar waardoor, vooral bij wind, de bagger door het hele gebied ‘geroerd’ wordt. Met behulp van schotten worden reeds gebaggerde delen gedeeltelijk afgesloten zodat voorkomen wordt dat de sloten in de gebaggerde delen weer vollopen maar dit geeft geen gehele afsluiting. Dit geeft meteen de kern van het probleem weer: de bagger verspreid zich zeer snel waardoor het lastig is om dit duurzaam op te lossen.

Bagger bevat veel water. In de depots droogt de bagger in. Als de bagger voldoende is ontwaterd, kan het worden omgevormd tot grond. Dit proces duurt afhankelijk van het weer en de hoeveelheid bagger in het depot tussen één en vier jaar.

Het is onze bedoeling om de ingedroogde bagger zoveel mogelijk binnen het gebied te gebruiken voor het ophogen van de percelen. In principe blijft de bagger achter in de depots. Dit is de reden dat voor de depots bij voorkeur de lager gelegen percelen worden gebruikt.

U hoeft zich absoluut niet ongerust te maken als er een depot naast uw perceel wordt gemaakt. Baggerdepots moeten aan strenge milieueisen voldoen voor bodem en lucht. Daarnaast hoeft u niet bang te zijn voor stank of ongedierte. Uit ervaring blijkt dat de bagger niet stinkt en er geen ongedierte voorkomt. Er is namelijk niets te eten in de depots.

Ja, De Zaanstreek is een van de oudste industriegebieden van Europa. Hiervan zijn nog steeds verontreinigde stoffen terug te vinden, ook in het Wormer- en Jisperveld. In de 1e fase zijn watergangen en een stuk land gelegen ten zuiden en ten oosten van de Dorpstraat en het terrein van sportvereniging WSV gesaneerd. De bagger op deze locatie is verontreinigd met zware metalen (kwik en arseen) afkomstig van de voormalige verfmolen ‘De Uil’ die hier heeft gestaan.  De vervuilde bagger is hierbij aangebracht op de vervuilde landbodemlocatie. Vervolgens is de vervuilde bodem met een dikke laag (50 cm.) schone bagger afgedekt. Voor fase 2 wordt waterbodemonderzoek gedaan of er ook vervuilde bagger voorkomt.

Uit het waterbodemonderzoek zal eind 2010 blijken of en waar er verontreinigingen aanwezig zijn in baggerblokken 4 en 5. Aan de hand van de gegevens wordt beoordeeld op welke manier vanuit de wetgeving met de verspreiding van de bagger moet worden omgegaan. Niet uitgesloten wordt dat er plaatselijk gebiedsspecifiek beleid ontwikkeld moet worden. Verontreinigde bagger wordt onder speciale milieutechnische voorwaarden afgedekt of afgevoerd.  Wanneer de locaties en plannen bekend zijn, zal dit via de website gecommuniceerd worden.

Nee, tijdens het baggeren worden aanvullende beschermingsmaatregelen genomen. Zolang mensen het werk en de depots niet betreden, bestaat er geen enkel risico.

Het opslaan van vervuilde bagger is zeer intensief en kostbaar. Als blijkt dat er in blok 4 of 5 vervuilde bagger is, zal binnen dit gebied worden bekeken of het mogelijk is deze onder water te bergen. Dit houdt in dat de bagger op de bodem wordt vastgelegd waardoor het zich niet meer door het gebied kan verspreiden. Dit kan door het bijvoorbeeld in een Geotube te plaatsen. Dit zijn zogenaamde textielzakken die worden volgepompt met bagger. Door deze zakken vast te leggen kan hiermee een ‘onderwater-depot’ worden gemaakt. Dit is een innovatieve maatregel. De mogelijkheden hiertoe worden nu bekeken.

Voor een depot worden verschillende vergunningen afgegeven. Bezwaar kunt u maken bij het bevoegde (vergunningverlenende) gezag. U kunt voor dit gebied terecht bij het hoogheemraadschap of de gemeente Wormerland. Voordat een vergunning definitief wordt, worden belanghebbenden via de (plaatselijke) krant op de hoogte gebracht en in de gelegenheid gesteld de vergunning in te zien en er binnen gestelde termijn op te reageren.

In het veenweidegebied is het ontstaan van bagger een algemeen bekend fenomeen. Het is een zeer kostbare ingreep om bagger in zo’n groot gebied te verwijderen. Daarnaast is het geen duurzame methode. Echter is er tot op heden geen betere oplossing bekend dan door het op de ‘ouderwetse’ manier te doen: de bagger gewoonweg uit de sloot halen. In veenweidegebieden is de aanwas van bagger en daarmee de bodemdaling vele malen sneller dan bij andere typen grond. Er wordt veel onderzoek gedaan om uit te zoeken hoe dat nu precies komt en of daar mogelijkerwijs iets tegen gedaan kan worden. In de aangelegde proefvakken worden verschillende omstandigheden gecreëerd waarbij bekeken wordt wat de invloed is van bijvoorbeeld bemesting en/ of beschoeiing. Met de uitkomsten van deze en andere onderzoeken, zoals bijvoorbeeld bezanden van de waterbodem en onderwaterdrains, kan mogelijk op langere termijn gestuurd worden op het voorkomen of verminderen van de veenafbraak en dus minder baggervorming in het gebied.

Ja. Voor het gehele project is een onderzoeks- en monitoringsplan opgesteld. Deze metingen maken hiervan onderdeel uit.

Door middel van bemonstering en optisch (kijken met het oog) wordt naar het water gekeken. Dit wordt vastgelegd in het monitoringsplan. Afhankelijk van de maatregel wordt op vaste tijden gemeten. Na verloop van tijd proberen we trends te ontdekken in de resultaten. Hiermee hopen we een stap verder te komen in het uitvinden wat wel en geen positieve invloed heeft op de waterkwaliteit en het veen.

Het kan zijn dat u af en toe iemand tegenkomt in het veld die metingen uitvoert. Dit kan een onderzoeker zijn of een medewerker van Natuurmonumenten. Verder merkt u er niets van. De resultaten komen op de website en worden besproken in de streekbijeenkomsten. Als er een streekbijeenkomst wordt georganiseerd wordt dat onder andere via de website kenbaar gemaakt.

Deze moeten gaan dienen als basis voor aanvullende maatregelen. Indien uit het onderzoek blijkt dat bepaalde maatregelen positief (lijken te) werken kunnen we dit in de toekomst bijvoorbeeld op grotere schaal toepassen. Als een maatregel juist negatief werkt proberen we dit in het gebied zoveel mogelijk weg te nemen of een alternatief te vinden. U kunt hierbij bijvoorbeeld denken aan bemesting of beschoeiing.

Door de zeer slechte waterkwaliteit zijn de natuurlijke, zurige omstandigheden van het water niet meer aanwezig (het watersysteem is ‘gebufferd’), waardoor de natuurlijke rem op veenafbraak van het veen onder water verdwenen is. Het veen in de waterbodem en slootkanten breekt – onder zuurstofloze omstandigheden – onder water af (veenrot). Doordat het Wormer- en Jisperveld van oorsprong brak is, zit in het veen veel fosfaat, sulfaat en nitraat opgeslagen. Onder zuurstofloze omstandigheden, zoals door de slechte waterkwaliteit het geval is, kunnen deze stoffen het veen afbreken. Het veen ‘verbrand’ als het ware door oxidatie. Daardoor worden grote hoeveelheden bagger geproduceerd. Ook komen extra voedingstoffen vrij, die de waterkwaliteit nog verder verslechteren (eutrofiering). Ook zorgen de bodemwoelende vissen, zoals brasem, ervoor dat de vele voedingsstoffen die in de bodem zijn opgeslagen vrijkomen. Hierdoor wordt het water troebel.

Hier is geen sprake van. Het waterpeil wordt zo hoog mogelijk opgezet. Omdat dit bij landbouw niet altijd kan (koeien met natte voeten) worden onderbemalingen ingericht. Bij deze percelen lijkt de afbraak van veen te versnellen. Om de versnelde bodemdaling tegen te gaan wordt de mogelijkheid en toepassing van onderwaterdrains bij onderbemalingen onderzocht. Als de vooronderzoeken een positief resultaat geven zal in het gebied een pilot worden uitgevoerd.

Drains zijn buizen die horizontaal onder het waterpeil in het perceel wordt aangelegd. Door het plaatsen van deze buizen in percelen wordt water in het perceel geïnfiltreerd waardoor de grondwaterstand in het perceel verhoogd. Hierdoor wordt de (veen)afbraak verminderd. Vooral in de zomer zakt de grondwaterstand waardoor de stand in het midden van percelen extra laag is. In het gebied is dit duidelijk te zien doordat veel percelen op termijn komvormig worden. Door de drains wordt in de zomer de grondwaterstand omhoog gebracht, en in de winter zal het eventuele teveel aan water door de buizen weglopen waardoor het land minder nat is.

Deze vraag kan alleen individueel worden beantwoord omdat er precies moet worden bekeken om welk perceel het gaat. Hierover kan contact worden opgenomen met het hoogheemraadschap. Over het algemeen is het vaak zo dat de aangeboden landjes door particulieren te klein zijn. Het is erg lastig om op kleine percelen bagger te plaatsen. De bagger is zeer nat/slap waardoor het bij kleine landjes onvoldoende ver uit de kant geplaatst kan worden met het risico dat de bagger weer terug de sloot inloopt. Daarnaast is het vanwege regelgeving, zoals de flora & faunawet, ook niet altijd mogelijk om bagger op de kant te plaatsen. Indien u land beschikbaar heeft voor een depot, dan vragen wij u evengoed contact met ons op te nemen via het algemene contact adres, wij bekijken graag de mogelijkheden.

De baggerwerken worden per blok uitgevoerd. Tijdens het baggeren wordt een blok afgesloten. Pas als het naastgelegen blok ook is gebaggerd, worden de schotten weer verwijderd. In de toekomst kan dit tijdelijk van invloed zijn op de vaarroutes, al wordt getracht om obstakels in vaarroutes zoveel mogelijk te beperken. Als vaarroutes (tijdelijk) worden aangepast, zal dit tijdig bekend worden gemaakt via deze website, de nieuwsbrief en lokale media.

Voor specifieke vragen over baggeren, kunt u direct contact opnemen met Steven Westerman, projectleider bij het hoogheemraadschap, via het algemene nummer van het hoogheemraadschap: 0299 663 000.

Voor algemene vragen over het project Wormer- en Jisperwater kunt u contact opnemen met:

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
Telefoon: 0299- 663 000
E-mail: info@wormerenjisperwater.nl
Website : www.wormerenjisperwater.nl